چکیده
سقاخانهها فضاهای ساده و کوچکی در معماری سنتی شهرهای ایران هستند که بهمنظور آبرسانی و ثواب در سطح شهر بنا شدهاند. هدف اصلی این پژوهش بررسی صوری و محتوایی تزیینات سقاخانههای شهرستانهای (اصفهان، تهران، لنگرود و مشهد) از دوره قاجار تا معاصر است؛ بنابراین خصوصیات تزیینی و محتوای کتیبهها گونهشناسی گردیده است. روش پژوهش توصیفی تحلیلی و روش گردآوری اطلاعات کتابخانهای و بهویژه میدانی است و این پرسشها در پژوهش حاضر مطرح است: جایگاه آب بهعنوان عنصری مقدس در پیشینه ایران چه مفهومی داشته و در سقاخانهها چگونه نمود یافته است؟ تزیینات بهکاررفته در سقاخانههای شهرستانهای (اصفهان، تهران، لنگرود و مشهد) از دوره قاجار تا معاصر چیست؟ و محتوای تزیینات و کتیبههای بهکاررفته در این سقاخانهها چیست؟ جامعه آماری در این تحقیق شامل چهل سقاخانه است که هجده سقاخانه در شهر اصفهان، هجده سقاخانه در شهر تهران، سه سقاخانه در شهر مشهد و یک سقاخانه در شهر لنگرود مورد بررسی قرار گرفته است. یافتههای پژوهش نشاندهنده آن است که اکثر سقاخانههای بهجامانده متعلق به دوره قاجاریه است و عناصر تزیینی بهکاررفته در سقاخانهها به عناصر گیاهی، هندسی، انسانی، حیوانی، کیهانی، نمادین و کتیبهها قابلتفکیک است. مضامین نقوش در ارتباط با آب، برکت، روایات مذهبی و اساطیر زرتشتی است و از نظر گونهشناسی محتوای کتیبهها، قالب مضامین آیات قرآن، احادیث و روایات، شعر و متون ادبی است که به موضوعات دعا، سلام، نعت و ستایش، لعن، عاشورا، تاریخ و وقفنامه، آب، مبانی اعتقادی شیعه، اسامی ائمه و اسماءالله قابلتفکیک است و کتیبهها به رقم نسخ، ثلث و بیشتر نستعلیق نگاشته شدهاند.
مریم بهروزی فر (1403) پایاننامه کارشناسی ارشد، رشته پژوهش هنر – صنایع دستی، دانشگاه هنر تهران، دانشکده هنرهای کاربردی.
